Երևան, 19.Հուլիս.2019,
--
:
--
,

Աշխարհահռչակ գրողներ, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Գաբրիել Գարսիա Մարկեսի և Մարիո Վարգաս Լյոսայի (Պերու) երկխոսությունը. Մարդը, պատմությունը, առասպելը

Աշխարհահռչակ գրողներ, Նոբելյան մրցանակի դափնեկիրներ Գաբրիել Գարսիա Մարկեսի և Մարիո Վարգաս Լյոսայի (Պերու) երկխոսությունը Մարիո Վարգաս Լյոսա.- Գրողների հետ պատահում է մի բան, որը, իմ կարծիքով, երբեք չի պատահում ճարտարագետների և ճարտարապետների հետ: Մարդիկ հաճախ հարց են տալիս իրենց. «Ինչի՞ համար են գրողները»: Բոլորը գիտեն` ինչի համար է պետք ճարտարապետը, ինչի համար է պետք ճարտարագետը, ինչի համար է պետք բժիշկը, բայց երբ խոսք է բացվում գրողի մասին` կասկածներ են առաջանում: Կան մարդիկ, որոնք համամիտ են, որ գրողն ինչ-որ բանի համար պետք է, բայց հենց ինչի համար` նրանք չգիտեն: Այդ հաշվով ես ևս իմ սեփական կասկածներն ունեմ: Հետևաբար, ահա առաջին հարցը, որը ես ուզում եմ տալ Գաբրիելին. ասա, ինչի՞ համար ես դու պետք որպես գրող, ի՞նչ ես կարծում: Գաբրիել Գարսիա Մարկես.- Ես այնպիսի տպավորություն ունեմ, թե գրող եմ դարձել այն բանից հետո, երբ հասկացել եմ` ուրիշ ոչ մի բանի պիտանի չեմ: Հայրս դեղատուն ուներ և, բնականաբար, ուզում էր, որ դեղագործ դառնայի և ժամանակի ընթացքում փոխարինեի իրեն: Իսկ ես բոլորովին այլ բանի էի կոչված, ուզում էի փաստաբան դառնալ, որովհետև կինոյում դատապաշտպանները միշտ հաղթում են` դատարանում շահելով ամենաանհույս գործերը: Այդուհանդերձ, արդեն համալսարանում, ուր ընդունվել էի շատ դժվարություններ հաղթահարելով, հասկացա, որ փաստաբանի համար ևս պիտանի չեմ: Սկսեցի պատմվածքներ գրել և այն ժամանակ իրոք չգիտեի, թե ինչի համար է դա պետք: Սկզբում գրելն ինձ դուր էր գալիս, որովհետև ինձ տպագրում էին, և ես հասկացա այն, ինչի մասին մեկ անգամ չէ, որ հայտարարել եմ հետագայում` ես գրում եմ, որպեսզի իմ ընկերներն ինձ ավելի շատ սիրեն: Սա բացարձակ ճշմարտություն է: Իսկ այնուհետև, մտորելով գրողական արհեստի և մյուս գրողների ստեղծագործության շուրջ, ես որոշեցի, որ գրականությունը, հատկապես` վեպը, անկասկած ունի իր դերը... Մի բան հաստատ է. գրողությունը կոչում է, որից հնարավոր չէ փախչել, և նա, ով ունի այն, պետք է գրի, որովհետև միայն այդպես կկարողանա հաղթահարել գլխացավն ու վատ մարսողությունը... Եթե նստում եմ գիրք գրելու, ուրեմն ես ինչ-որ մի պատմություն պատմելու ցանկություն ունեմ: Պատմություն, որը դուր գար: Բանն այն է, որ ես նույնպես ունեմ գաղափարական պատրաստվածություն: Կարծում եմ, որ ցանկացած գրող ունի այն, և եթե դա հիմնավոր է, իսկ գրողն անկեղծ է իր պատմությունը պատմելու պահին, լինի դա հեքիաթ Կարմիր Գլխարկի մասին, թե վիպակ պարտիզանների մասին, կրկնում եմ` եթե գրողը կանգնած է գաղափարական ամուր դիրքերում, ապա այդ գաղափարական դիրքերը կարտացոլվեն նրա պատմության մեջ, այսինքն` կսնուցեն նրա պատմությունը: Դա անխուսափելի է, չնայած կանխամտածված չէ: Մ. Վ. Լ.- Ուրեմն զուտ ռացիոնալ գործոնը գերակշռող չէ գրական ստեղծագործական աշխարհում: Իսկ ո՞ր գործոնները գերակշռող կլինեն: Ո՞ր տարրերն են պայմանավորում գրական ստեղծագործական որակը: Գ. Գ. Մ.- Միակ բանը, որ ինձ հետաքրքրում է պատմությունս գրելու պահին, այն է, թե դրա մտահղացումը դուր կգա՞, արդյոք, ընթերցողին, և դրան ամբողջությամբ համամի՞տ եմ, արդյոք, ինքս: Ես չէի կարող գրել մի պատմություն, որը հիմնված չլինի բացառապես անձնական փորձի վրա: Հենց այժմ ես մշակում եմ հորինված բռնակալի պատմությունը, այսինքն` բռնակալի, ով, ենթադրաբար, լատինամերիկացի է: Այս բռնակալը հարյուր ութսուներկու տարեկան է, և նա այնքան ժամանակ է իշխանության գլուխ կանգնած, որ արդեն չի հիշում, թե երբ է ինքը դրան հասել: Այս բռնակալը բացարձակապես միայնակ է հսկայական պալատում, որի դահլիճներում թափառում են կովերը և խժռում դիմանկարները, արքեպիսկոպոսների յուղաներկ դիմակները և այլն: Եվ ահա թե ինչն է հետաքրքիր. այս պատմությունն ինչ-որ ձևով հիմնված է իմ անձնական փորձի վրա: Այսինքն` սեփական փորձիս բանաստեղծական վերամշակումն ինձ հնարավորություն է տալիս պատկերել այն, ինչ ուզում եմ պատկերել տվյալ դեպքում, ասել է թե` իշխանության անսահման մենությունը: Ինձ թվում է` իշխանության մենությունը ցույց տալու համար չկա ավելի լավ նախատիպ, քան լատինամերիկյան բռնակալն է, որը մեր դարաշրջանի հսկայական առասպելաբանական հրեշ է: Մ. Վ. Լ.- Կուզենայի քեզ տալ ավելի շուտ անձնական մի հարց: Երբ խոսում էիր մենության մասին, ես մտածեցի, որ դա քո բոլոր գրքերի մշտական թեման է: Մեկը նույնիսկ կոչվում է «Հարյուր տարվա մենություն»: Եվ դա հետաքրքիր է, որովհետև քո գրքերը միշտ խիտ բնակեցված են, դրանք մարդաշատ են, պարզապես եռում են մարդկանցով, սակայն, ինչ-որ ձևով, քո գրքերի ծածուկ նվիրական թեման մենությունն է: Ես ուշադրություն եմ դարձրել, որ բազմաթիվ հարցազրույցներում դու հիշատակում ես քո մի հարազատին, ով հաճախ է քեզ զանազան պատմություններ պատմել, երբ երեխա ես եղել: Հիշում եմ, մի անգամ ասացիր, որ այդ հարազատիդ մահը,- այն ժամանակ դու ութ տարեկան ես եղել,- վերջին կարևոր իրադարձությունն է եղել քո կյանքում: Ասա, ի՞նչ չափով են այդ մարդու պատմությունները քեզ համար խթան հանդիսացել, քո գրքերի նյութ դարձել: Ամենից առաջ` ո՞վ է այդ մարդը: Գ. Գ. Մ.- Հեռվից գամ: Չգիտեմ ոչ մեկին, ով այս կամ այն չափով իրեն մենակ չզգար: Մենություն` ահա թե ինչն է ինձ հետաքրքրում: Վախենամ` մետաֆիզիկական և ռեակցիոն հնչի, և ճիշտ հակառակը թվամ այն բանին, ինչ կամ, այն բանին, ինչ ուզում եմ լինել իրականում, բայց ես կարծում եմ, որ մարդը բացարձակապես միայնակ է: Մ. Վ. Լ.- Դու կարծում ես, որ մարդուն հատո՞ւկ է մենությունը: Գ. Գ. Մ.- Ես կարծում եմ, որ դա մարդու բնության էական մասն է: Մ. Վ. Լ.- Բայց ես փարիզյան ամսագրում հրապարակված մի շատ երկար հոդվածում կարդացել եմ, որ «Հարյուր տարվա մենություն» վեպի և քո նախորդ գրքերի հիմնական բովանդակությունը հանդիսացող այդ նույն մենությունը Ամերիկայում ապրող մարդու բնութագրական հատկանիշն է: Այնտեղ ասվում էր, որ դու ցույց ես տալիս ամերիկյան մարդու խոր օտարացումը, մարդկանց փոխըմբռնման բացակայությունը: Այդ մարդը զանազան դժվարություններ, չարչարանքներ ու զրկանքներ է կրում, այլ խոսքով` նա դատապարտված է իրականության հետ աններդաշնակ լինելու, և դա նրան ստիպում է իրեն զգալ անհաջողակ, հաշմված, անապատական: Ի՞նչ ես մտածում այս մասին: Գ. Գ. Մ.- Չգիտեմ, այս ամենը ծնվել է ինձնից անկախ: Բացի այդ, մտածում եմ, որ վտանգավոր տեղ եմ ոտք դնում` փորձելով ինքս ինձ բացատրել մենությունը, որն արտահայտում եմ իմ ստեղծագործության մեջ և որը ձգտում եմ գտնել իր տարբեր դրսևորումներով: Համոզված եմ, որ այն օրը, երբ այդ գործընթացն իմ մեջ գիտակցական կդառնա, երբ ես հաստատ կիմանամ, թե որտեղից է ամենը գալիս, կկորցնեմ ողջ հետաքրքրությունս այդ թեմայի նկատմամբ: Կոլումբիայում, օրինակ, մի քննադատ կար, ով չափազանց մանրամասն նկարագրել է իմ գրքերը: Նա հայտարարել է, որ, իր դիտարկմամբ, իմ գրքերում պատկերված կանայք հուսալիություն, առողջ բանականություն են մարմնավորում. նրանք պահպանում են ընտանիքի հիմքերը և կարգուկանոնը այն դեպքում, երբ տղամարդիկ ամեն տեսակի արկածախնդրությունների են դիմում, պատերազմ են գնում, գյուղեր են հիմնում և, ընդ որում, միշտ ավարտում են տպավորիչ տապալումով: Եվ միայն շնորհիվ կնոջ, ով նստել է տանը` պահպանելով, այսպես ասած, ավանդույթները, նախաստեղծ արժեքները, տղամարդիկ կարողանում էին պատերազմներ մղել, կարողանում էին գյուղեր հիմնել, կարողանում էին իրականացնել Ամերիկայի մեծ գաղութացումը: Երբ ես կարդացի այս, թերթեցի իմ վաղ շրջանի գրքերը, հասկացա, որ հենց այդպես էլ կա: Կարծում եմ, որ այդ քննադատն ինձ մեծ վնաս հասցրեց, որովհետև իր գյուտն արել էր հենց այն ժամանակ, երբ ես գրում էի «Հարյուր տարվա մենությունը»` մի վեպ, որը, թվում է, այն ամենի ապոթեոզն է, ինչի մասին գրել էր այն քննադատը: Վեպում Ուրսուլա անունով հերոսուհի կա, որն ապրում է այս աշխարհում հարյուր յոթանասուն տարի, և նա իրապես «իր վրա է կրում» վեպը: Աշխատելով նրա կերպարի վրա, որն ամբողջովին ստեղծել էի մտքում, լրիվ պլանավորել էի, ես արդեն չգիտեի` արդյոք անկե՞ղծ եմ գրում, թե ձգտում եմ դուր գալ իմ քննադատին: Վախենամ` նույն բանը կատարվի հետս նաև մենության թեմայի առնչությամբ: Եթե կարողանամ ճշգրիտ բացատրել, թե ինչն է բանը, այդ ժամանակ, թերևս, դա կդառնա բացարձակապես ռացիոնալ, կատարելապես գիտակցական և միանգամայն կդադարի հետաքրքրել ինձ: Հենց նոր դու մի գաղափար գցեցիր, որը մի քիչ վախեցրեց: Ես կարծում էի, որ մենությունը մարդկային բնության համընդհանուր հատկանիշ է, բայց հիմա սկսում եմ մտածել, որ, գուցե, դա հետևանք է լատինամերիկյան մարդու օտարացածության, և այդ դեպքում ես արդեն ավելի մեծ չափով եմ հանդես գալիս սոցիալական, նույնիսկ քաղաքական դիրքերից, քան ենթադրում էի: Եթե դա ճիշտ է, ուրեմն այնքան էլ մետաֆիզիկ չեմ, որքան կարծում էի: Ես ուզում էի անկեղծ լինել ցանկացած միջոցով և վախենում էի, որ մենության վերաբերյալ իմ դատողությունները կարող են ռեակցիոն լինել: Մ. Վ. Լ.- Լավ, բեր չխոսենք մենության մասին, երբ դա այդքան «վտանգավոր» թեմա է: Սակայն ինձ շատ է հետաքրքրում քո ազգականը, ով հաճախ է հիշատակվել հարցազրույցում, և ում, քո ասելով, շատ ես պարտական: Գ. Գ. Մ.- Նա պապս է: Նկատի առ, այդ սենյորին հետո ես հայտնաբերեցի իմ վեպում: Ինչ-որ մի ժամանակ, դեռ իր երիտասարդ տարիներին, նա ստիպված է եղել մարդ սպանել: Թվում է` ողջ գյուղն է կանգնել պապիս կողմը, նույնիսկ սպանվածի եղբայրներից մեկը գիշերն անցկացրել է պապիս դռանը, որպեսզի հանգուցյալի ընտանիքին խանգարի վրեժ լուծել: Բայց պապս չի դիմացել վրեժխնդրության մշտական սպառնալիքին և հեռացել է: Ոչ թե տեղափոխվել է ուրիշ գյուղ, այլ իր ընտանիքով հեռացել է հեռո՜ւ-հեռու և հիմնել նոր ավան: Մ. Վ. Լ.- Դա հիշեցնում է «Հարյուր տարվա մենություն» վեպի սկիզբը. երբ առաջին Խոսե Արկադիոն մարդ է սպանում, նրան տանջում է խղճի խայթը, նրա հոգուն ծանր բեռ է նստած, և դա նրան ստիպում է լքել իր տունը, կտրել-անցնել լեռներն ու հիմնել անիրական Մակոնդո գյուղը: Գ. Գ. Մ.- Այո, նա հեռացավ և հիմնեց գյուղը: Ամենից շատ իմ հիշողության մեջ մնացել է, թե ինչպես էր պապս կրկնում. «Պատկերացնել չես կարող, թե ինչքան է մեռելի «քաշը»: Մի բան էլ կա, որը ես երբեք չեմ մոռանում, որն ուղղակի վերաբերում է ինձ` որպես գրողի: Մի անգամ երեկոյան պապս ինձ կրկես տարավ, և մենք այնտեղ դրոմադեր` միասապատ ուղտ տեսանք: Երբ տուն վերադարձանք, նա բացեց բառարանն ու ասաց ինձ. «Սա դրոմադեր է, ահա ինչով է դրոմադերը տարբերվում փղից և ահա ինչով` երկսապատ ուղտից», և ինձ կենդանաբանության մի ամբողջ դաս տվեց: Այսպես ես սովորեցի օգտվել բառարանից: Մ. Վ. Լ.- Այդ մարդը քեզ վրա հսկայական ազդեցություն է գործել` դատելով այն բանից, որ նրա դրաման մասնակիորեն տեղափոխել ես քո վեպ: Բայց ես կուզենայի իմանալ, թե ո՞ր պահին որոշեցիր գրականության վերածել պատմությունները, որոնք պապդ պատմել է քե՞զ: Ո՞ր պահին դու մտահղացար օգտագործել բոլոր այդ հիշողությունները, այդ անձնական փորձդ` պատմվածքներ ու վեպեր ստեղծելու նպատակով: Գ. Գ. Մ.- Երկու թե երեք գիրք գրելուց հետո միայն հասկացա, որ օգտագործում եմ այդ փորձը: Ճշմարիտն ասած, ես վերհիշում էի ոչ միայն պապիս, այլ նաև մեր տունն այդ գյուղում, որը նա էր հիմնել, հսկայական տունը, որտեղ ամեն ինչ իրապես ծածկված էր գաղտնիքով: Այդ տանը մի դատարկ սենյակ կար, որտեղ մահացել էր Պետրա հորաքույրը: Այնտեղ մի դատարկ սենյակ էլ կար, որտեղ մահացել էր Լասարո հորեղբայրը: Եվ գիշերն այդ տան մեջ հնարավոր չէր քայլել, որովհետև մեռելներն այնտեղ ավելի շատ էին, քան ողջերը: Երեկոյան վեցին ինձ նստեցնում էին անկյունում և ասում. «Տեղիցդ չիջնես, որովհետև եթե իջնես, Պետրա հորաքույրը կգա իր սենյակից, կամ իր սենյակից կգա Լասարո հորեղբայրը»: Եվ ես նստում էի... Իմ առաջին` «Թափված տերևներ» գրքում մի կերպար կա` մի յոթ տարեկան տղա, որը ողջ պատմության ընթացքում նստած էր աթոռակին: Հիմա հասկանում եմ, որ այդ մանչուկը մասամբ ես ինքս էի` նստած աթոռակին` վախերով լի տան մեջ: Մի դրվագ ևս կա, որը հիշում եմ, և որը լավ է փոխանցում այդ տան մթնոլորտը: Ես մի հորաքույր ունեի... Մ. Վ. Լ. - Ներիր, որ ընդհատում եմ... Դա տեղի էր ունենում գյուղում, որտեղ ծնվե՞լ ես, Արակատակայո՞ւմ: Գ. Գ. Մ. - Այո, Արակատակայում, այն գյուղում, որտեղ ծնվել եմ, որը հիմա նույնացվում է Մակոնդոյի հետ, որտեղ տեղի են ունենում այս բոլոր պատմությունները: Ահա, ուրեմն, ես մի հորաքույր ունեի, որին հեշտորեն կճանաչեն նրանք, ովքեր կարդացել են «Հարյուր տարվա մենությունը»: Դա մի չափազանց եռանդուն կին էր, ողջ օրը նա ինչ-որ բան էր անում տանը, իսկ մի անգամ նստեց պարան գործելու: Ես նրան հարցրեցի. «Ինչո՞ւ ես պարան գործում»: «Որովհետև շուտով մեռնելու եմ, որդիս»,- պատասխանեց նա: Հորաքույրս գործեց իր պարանը, պառկեց և մահացավ: Նրան փաթաթեցին այդ պարանով: Դա մի արտասովոր կին էր: Նա նաև մի այլ տարօրինակ պատմության հերոսուհի է: Մի անգամ կար էր անում վերնասրահում, և ահա մոտը եկավ մի աղջիկ` ձեռքին շատ արտասովոր հավի ձու, որի վրա պալար կար: Դե, չգիտեմ ինչու, բայց այդ տունը գյուղում խորհրդատվության տեղ էր բոլոր խորհրդավոր գործերով: Ամեն անգամ, երբ ինչ-որ բան էր պատահում, որը չէր կարող ոչ ոք բացատրել, գալիս էին մեզ մոտ ու հարցնում, և, որպես կանոն, հորաքույրս միշտ պատասխան գտնում էր: Ինձ հիացնում էր այն բնականությունը, որով նա լուծում էր նման խնդիրները: Վերադառնում եմ ձուն բերած աղջկան, ով հարցրեց. «Նայեք, ինչի՞ց է, որ այս ձվի վրա այսպիսի պալար կա»: Այդ ժամանակ հորաքույրս նայեց նրան ու ասաց. «Որովհետև դա արքայօձի ձու է: Բակում խարույկ արեք»: Խարույկն արեցին ու այդ ձուն այրեցին: Կարծում եմ` այդ բնականությունն է ինձ տվել «Հարյուր տարվա մենություն» վեպի բանալին, որտեղ պատմվում են ամենասարսափելի, ամենաարտասովոր բաները դեմքի այն նույն քար արտահայտությամբ, որով հորաքույրս հրամայեց բակում այրել արքայօձի ձուն, որը նա նույնիսկ չէր էլ պատկերացնում, թե ինչ էր: Մ. Վ. Լ.- Այս պատմությունն ինչ-որ չափով հաստատում է քո խոսքերն այն մասին, որ գրողը միշտ ելակետ է ունենում իր անձնական փորձը: Բայց այն մարդիկ, ովքեր չեն կարդացել «Հարյուր տարվա մենությունը», կարող են մտածել, թե դու ինքնակենսագրական գրքեր ես գրում: Իսկ քո այդ վեպում, բացի այն պատմություններից, որոնք տեղի են ունեցել Գաբրիելի պապի հետ, և որոնք պապը պատմել է Գաբրիելին, երբ դու երեխա ես եղել, տեղի են ունենում ամենազարմանալի բաները. այստեղ կան թռչող գորգեր, որոնցով աղջնակները սավառնում են քաղաքի վրա, կա կին, որը համբարձվում է երկինք, այստեղ տեղի են ունենում հազարավոր հրաշալի, զարմանալի, աներևակայելի բաներ: Անկասկած է, որ գրքի համար նյութի մի մասը գրողին տալիս է իր անձնական փորձը: Բայց կա մյուս մասը, որը ծնվում է երևակայությունից, և մեկ այլ տարր` այսպես ասած, մշակութայինը: Ցանկալի կլիներ, որ դու ասեիր դրա մասին: Այլ խոսքով, ո՞ր գրքերն ընթերցելն է առանձնապես ազդեցություն գործել քեզ վրա վեպերդ ստեղծելիս: Գ. Գ. Մ.- Ես լավ եմ ճանաչում Վարգաս Լյոսային և կռահում եմ, թե խոսքն ուր է ծռում: Նա ուզում է, որ ես ասեմ, թե այս ամենը գալիս է ասպետական վեպից: Ինչ-որ չափով նա ճիշտ է, որովհետև իմ սիրած գրքերից մեկը, որը վերընթերցում եմ և որով հիանում եմ, «Ամադիս Գալցին»է: Կարծում եմ` դա ամենամեծ գրքերից մեկն է մարդկության պատմության մեջ` չնայած Մարիո Վարգաս Լյոսան նախընտրում է «Տիրանտ սպիտակը»: Բայց չվիճենք: Եթե հիշում ես, ասպետական վեպում, ինչպես մի անգամ խոսել ենք, ասպետի գլուխը կտրում են այնքան անգամ, որքան անհրաժեշտ է պատմությունն անելու համար: Ասենք, երրորդ գլխում մեծ ճակատամարտ է տեղի ունենում, և անհրաժեշտ է, որ ասպետի գլուխը կտրեն, և կտրում են, իսկ չորրորդ գլխում նա նորից հայտնվում է գլուխն ուսերին, և եթե անհրաժեշտ լինի, հաջորդ ճակատամարտում նորից կկտրեն այն: Պատմելու այս ամբողջ ազատությունն անհետացավ ասպետական վեպի հետ, որում նույնպիսի հետաքրքիր բաներ էին հանդիպում, որպիսիք կարելի է ամեն օր տեսնել Լատինական Ամերիկայում: Մ. Վ. Լ.- «Հարյուր տարվա մենությունը» կարդալու ժամանակ մի գլխում հանդիպեցի մի բառի, որն ինձ առանցքային թվաց, որը դու հատուկ նպատակադրությամբ ես օգտագործել, ինչպես նաև հերոսների անունները, որոնք վերցրել ես ուրիշ գրողներից` քո ընկերներից կամ այն հեղինակներից, որոնցով հիանում ես. այս հնարքով ասես թաքուն մեծարում ես քո գրքում: Գնդապետ Աուրելիանո Բուենդիայի երեսուներկու պատերազմների մասին գլուխը կարդալիս ես հանդիպեցի մի դրվագի, որտեղ գնդապետը կապիտուլյացիա է ստորագրում Նեերլանդիա անվանումով մի վայրում, և ինձ թվաց, թե այդ բառը զուգորդություն է առաջացնում ասպետական վեպի հետ: Ես նույնիսկ կարծում եմ, որ այդ բառը քաղաք կամ ինչ-որ ավան է նշանակում «Ամադիս»-ում: Եվ ես վճռեցի, որ դա հարգանքի տուրք է, հիշատակություն այդ գրքի մասին, որն այդպես զրպարտեցին: Գ. Գ. Մ.- Ոչ, միայն նմանության մասին կարող է խոսք լինել, այսինքն` այն մասին, որ լատինամերիկյան իրականության և ասպետական վեպի միջև եղած կապերն այնքան մեծ են, որ հեշտորեն կարելի է նման մոլորության մեջ ընկնել. իրականում Կոլումբիայի քաղաքացիական պատերազմներն իսկապես ավարտվել են Նեերլանդյան կապիտուլյացիայով: Մեկ այլ օրինակ ևս կա: Իմ գրքերը կարդացած մարդը գիտի, որ Մալբորո հերցոգը տանուլ տվեց Կոլումբիայի քաղաքացիական պատերազմը` լինելով գնդապետ Աուրելիանո Բուենդիայի համհարզը: Իսկ իրականում բանն այսպես է եղել. երբ երեխա էի, մյուս երեխաների հետ երգում էի «Մալբրուկը արշավի է պատրաստվում» երգը: Տատիս հարցրի, թե ով է այդ Մալբրուկը և ինչ պատերազմի է պատրաստվում, և տատս, որ այդ մասին, բնականաբար, որևէ պատկերացում չուներ, պատասխանեց, որ այդ սենյորը կռվել է իմ պապի հետ... Հետագայում, երբ իմացա, որ Մալբրուկը Մալբորո հերցոգն է, ինձ թվաց, թե ավելի լավ է ամեն ինչ թողնել այն տեսքով, ինչպես տատիս պատասխանում էր, և ես այդպես էլ արեցի... Մ. Վ. Լ.- Գուցե արժե խոսել գրականության մեջ ռեալիզմի մասին: Շատ են վեճերն այն մասին, թեինչ է ռեալիզմը, որոնք են դրա սահմանները, և երբ մեր առջև այնպիսի գիրք է, ինչպիսին քոնն է,որտեղ չափազանց իրական, չափազանց ճշմարտանման իրադարձությունների կողքին տեղի ենունենում առաջին հայացքից ոչ իրական բաներ, այնպիսիք, ինչպիսին է, ասենք, աղջկա դեպքը, ովերկինք է բարձրանում, կամ մարդու դեպքը, ով երեսուներկու պատերազմ է սանձազերծել, բոլորումջախջախվել է, բայց ինքը մնացել է անվնաս... Մի խոսքով, կարելի է ասել, որ քո գրքում կան միշարք դրվագներ, որոնք քիչ հավանական են: Դրանք ավելի շուտ բանաստեղծական, ֆանտաստիկդրվագներ են, բայց չգիտեմ` դա ինձ իրավունք տալի՞ս է, արդյոք, քո գիրքը ֆանտաստիկ, ոչռեալիստական համարել: Դու քեզ ֆանտա՞ստ գրող, թե՞ ռեալիստ գրող ես համարում, իսկ գուցեկարծում ես, որ նման տարբերակում մտցնել պետք չէ՞: Գ. Գ. Մ.- Կարծում եմ, որ «Հարյուր տարվա մենություն» վեպում առավել, քան որևէ այլ մեկում,ես հանդես եմ գալիս որպես ռեալիստ գրող, որովհետև, ըստ իս, Լատինական Ամերիկայում ամենինչ հնարավոր է, ամեն ինչ ռեալ է: Դա արդեն տեխնիկայի հարց է, թե գրողին ինչ չափով էհաջողվում գիրք տեղափոխել Լատինական Ամերիկայում տեղի ունեցող իրականիրադարձությունները. կարող է պատահել այնպես, որ երբ գրքի դրվագներ դառնան, ընթերցողներըդրանց չհավատան: Բանն այն է, որ մենք` լատինամերիկյան գրողներս, հաճախ չենք հասկանում,թե ինչ հոյակապ մտացածին բան կա տատիկների հեքիաթներում, իսկ երեխաները հավատում ենայդ մտացածին, հորինված բաներին: Հենց երեխաներին են պատմում այդ հնարովի հեքիաթները, ևերեխաներն ասես օգնում են դրանց ստեղծմանը, և դա հոյակապ է, ինչպես «Հազար ու միգիշերում»: Մեզ շրջապատում են արտասովոր, ֆանտաստիկ բաներ, իսկ գրողները համառորեն պատմում եննվազ կարևոր, առօրյա իրադարձությունների մասին: Կարծում եմ` մեզ անհրաժեշտ է հղկել լեզունև արտահայտչամիջոցները` այն հաշվով, որ լատինամերիկյան ֆանտաստիկ իրականությունը մերգրքերի մաս դառնա, և որ լատինամերիկյան գրականությունն իրապես համապատասխանիլատինամերիկյան կյանքին, որում օրեցօր տեղի են ունենում ամենաանհավանական բաներ:Օրինակ` կան գնդապետներ, որոնք երեսուներկու քաղաքացիական պատերազմներ ենսանձազերծել և բոլորը տանուլ տվել, կամ, ասենք, բռնակալը Սալվադորում, որի անունը չեմհիշում, հայտնագործում է ճոճանակ, որը ցույց է տվել, թե թույն կա՞, արդյոք, ուտելիքի մեջ,մտցրել է այն ապուրի ամանի մեջ, դրել մսի, ձկան վրա: Եթե ճոճանակը ձախ էր թեքվում, չէրուտում, եթե աջ` համարձակորեն մոտ էր քաշում ուտելիքը: Ահա, ուրեմն, այս բռնակալը մեծիմաստուն է եղել. երբ երկրում սկսվել է ջրծաղկի համաճարակ, առողջապահության նախարարնու օգնականները հարցրել են` ինչպես վարվել, նա պատասխանել է. «Ես գիտեմ` ինչ պետք է անել.ողջ երկրով մեկ հասարակական վայրերի բոլոր լամպերը փաթաթել կարմիր թղթով»: Եվ եղել է միժամանակ, երբ ամբողջ երկրով մեկ բոլոր լապտերները փաթաթել են կարմիր թղթով: Լատինական Ամերիկայում այսպիսի բաներ տեղի են ունենում ամեն օր, իսկ մենք`լատինամերիկյան գրողներս, դրանք նկարագրելու համար գրասեղանի առաջ նստելու փոխարեն,դրանք որպես իրականություն ընկալելու փոխարեն, բանավեճեր ենք բացում` դատելովմոտավորապես այսպես.«Դա անհնար է, պարզապես նա խելագար էր» և այլն: Մենք սկսում ենքբանական բացատրություններ մեջտեղ բերել, որոնք աղավաղում են լատինամերիկյանիրականությունը: Կարծում եմ, որ այն պետք է ընդունել բացահայտ կերպով, քանզի դա այնպիսիմի իրականություն է, որը կարող է ինչ-որ մի նոր բան տալ համաշխարհային գրականությանը: Մ. Վ. Լ.- Այսպիսով, մեր առջև արդեն ունենք հիմքի երկու տարր, հիմքի, որի վրա կանգնած էգրողը. անձնական փորձը և մշակութային, այսինքն` ընթերցանության փորձը: Բայց քո գրքերում,մեծ ֆանտազիայից բացի, անսանձ երևակայությունից բացի և, իհարկե, վեպի տեխնիկայինտիրապետելուց բացի` կա ևս երկու գործոն, որոնք ինձ վրա մեծ տպավորություն են գործել. այդ միքիչ ֆանտաստիկ իրականության և առօրյա, կենցաղային իրականության կողքին «Հարյուր տարվամենություն» վեպում առկա է նաև սոցիալ-պատմական իրականությունը: Եվ հատկապեսգնդապետ Աուրելիանո Բուենդիայի պատերազմները ինչ-որ ձևով ներկայացնում են կամպատկերում են Կոլումբիայի պատմության ինչ-որ մի շրջան: Խոսքն արդեն ոչ թե զուտ հորինովիաշխարհի մասին է, այլ չափազանց կոնկրետ իրականության հետ կապերի մասին: Այս բոլոր արտասովոր երևույթները տեղի են ունենում Մակոնդոյի կյանքում, որում արտացոլվել ենլատինամերիկյան հիմնախնդիրները: Մակոնդոն բանանի պլանտացիաներ ունեցող գյուղ է, որոնքսկզբում հրապուրում ենարկածախնդիրների, այնուհետև` արտասահմանյան ընկերության: Վեպումմի գլուխ կա, որում դու մեծ վարպետությամբ նկարագրել ես Լատինական Ամերիկայիգաղութատիրական շահագործումը: Սա, թերևս, նոր տարր է քո ստեղծագործության մեջ: Չէի՞րկարող, արդյոք, պատմել դրա մասին: Գ. Գ. Մ.- Բանանի պլանտացիաների մասին այդ պատմությունը բացարձակապես իրական է:Թվում է` այնպիսին է Լատինական Ամերիկայի տարօրինակ ճակատագիրը, որ իրականիրադարձություններն այստեղ մշտապես վերափոխվում են ֆանտասմագորիայի, ինչպես դա տեղիունեցավ բանանի պլանտացիաների հետ կապված ծանր ու դաժան պատմության պարագայում: Գյուղում բանանային ընկերության հիմնադրումից հետո այստեղ սկսեցին գալ մարդիկ ողջաշխարհից, և, որքան էլ տարօրինակ է, եղավ մի պահ, երբ Կոլումբիայի ատլանտյան ափինգտնվող այս փոքրիկ գյուղում խոսում էին բոլոր լեզուներով: Մարդիկ չէին հասկանում իրար, բայցայնպիսի բարգավաճում տեղի ունեցավ, ավելի ճիշտ` այսպես կոչված, բարգավաճում, որ կումբիապարելիս մարդիկ թղթադրամներ էին այրում: Կումբիան պարում են մոմով, և բանանիպլանտացիաների սովորական օրամշակն ու բանվորը մոմերի փոխարեն թղթադրամներ էինվառում. դա այն պատճառով, որ օրամշակը պլանտացիաներում վաստակում էր ամիսը երկուհարյուր պեսո, իսկ ալքադն ու տեղական դատավորը` ընդամենը վաթսուն: Հետևաբար իսկականիշխանություն գոյություն չուներ, իշխանությունը ծախու էր, և բանանային ընկերությունը կարող էրցանկացած կերակրաբաժնով գնել այն, և ինքն էր տնօրինում արդարադատությունն ուիշխանության բոլոր մարմինների գործունեությունը: Բայց վրա հասավ մի պահ, երբ մարդիկ սկսեցին գիտակցություն ձեռք բերել, մասնագիտականգիտակցություն: Բանվորներն սկսեցին ամենատարրական պահանջներից, քանզի բժշկականսպասարկումը հանգեցվում էր կապույտ դեղահաբի, որը տրվում էր ցանկացած մեկին, ով բողոքումէր հիվանդությունից: Հիվանդներին շարք էին կանգնեցնում, և բուժքույրը նրանց բոլորի բերաններնէր դնում մեկական կապույտ դեղահաբ: Եվ դա մի այնպիսի սովորական գործ դարձավ, որերեխաները հերթ էին կանգնում, հետո դեղահաբը հանում էին բերաններից և դրանով նշումվիճակախաղի տոմսերի համարները... Մի ուրիշ բան էլ կար. բանանային ընկերության շոգենավերը գալիս էին Սանտա-Մարթա,բեռնվում և բանանները տանում էին Նոր Օռլեան, իսկ ետ էին վերադառնում դատարկ:Ընկերությունը երկար ժամանակ չէր կարողանում գտնել ետադարձ ուղերթն արդարացնելումիջոցը: Որոշեցին ապրանքներ բերել ընկերությանը պատկանող խանութների համար, իսկբանվորներին վճարել ոչ թե փողով, այլ կտրոններով, որոնցով նրանք առևտուր կանեին այդխանութներում: Բանվորներին բոներ էին տալիս, որոնցով նրանք վճարում էին բանանայինընկերության խանութներում, որտեղ վաճառվում էին միայն այն ապրանքները, որոնք ներկրում էրընկերությունն իր իսկ նավերով: Իսկ բանվորները պահանջեցին, որ իրենց վճարեն փողով:Ապստամբություն բռնկվեց, որը կաթվածահար արեց շրջապատում ամեն ինչ, իսկկառավարությունն այդ հակամարտությունը կարգավորելու փոխարեն զորքեր ուղարկեց:Բանվորները հավաքվեցին երկաթուղային կայարանում. ենթադրվում էր, որ հակամարտությունըլուծելու համար նախարարը կգա: Զինվորական ստորաբաժանումները շրջապատեցինաշխատավորներին և հինգ րոպե ժամանակ տվեցին, որպեսզի նրանք ցրվեն: Ոչ ոք չհեռացավ, ևսկսվեց ջարդը: Վեպի մեջ մտած այս պատմության մասին ես իմացա իրադարձություններից տասը տարի անց.գտնվում էին մարդիկ, ովքեր ասում էին, որ հենց այդպես էլ եղել է, իսկ ուրիշներն ասում էին, թեոչ, այդպիսի բան չի եղել: Ոմանք պնդում էին. «Ես այնտեղ եմ եղել և գիտեմ, որ սպանվածներ չենեղել: Մարդիկ հանգիստ ցրվեցին, և բացարձակապես ոչինչ տեղի չունեցավ»: Իսկ մյուսներն ասումէին, որ այո, սպանվածներ եղել են, իրենք են նրանց տեսել, զոհվեց այսինչ մարդը, իրենք համոզվածեն դրանում: Բանն այն է, որ Լատինական Ամերիկայում հնարավոր է դեկրետով ստիպել մոռանալայնպիսի իրադարձություններ, որոնցից է երեք հազար մարդու սպանությունը... Դա ֆանտաստիկ էթվում, բայց ամենաիսկական իրականությունն է: Մ. Վ. Լ.- Ասում են` բրազիլական կառավարությունը մի անգամ դեկրետի միջոցով վերացրել է համաճարակը... Գ. Գ. Մ.- Մենք դարձյալ սկսեցինք զբաղվել այն նույն գործով. օրինակներ ենք փնտրում և գտնում հազարներով: Մ. Վ. Լ.- Այսինքն` բանվորների կոտորածի դրվագը ոչ միայն պատմական փաստ է, այլև... Գ. Գ. Մ.- Իմ վեպում բերված է դեկրետի համարը, համաձայն որի` թույլատրվում է կրակել բանվորների վրա, և գեներալի ազգանունը, որն այն ստորագրել էր, ինչպես նաև նրա քարտուղարի անունը: Այս տեղեկությունները վերցված են ազգային արխիվից, իսկ հիմա այդ մասին կարդում են վեպում և մտածում, թե ես չափազանցություն եմ արել... Մ. Վ. Լ.- Հետաքրքիր է, որ բանվորներին սպանելու այդ դրվագը ոչ մի կերպ չի ընկալվում որպես արհեստականորեն վեպ մտցված: Այն հոյակապ միահյուսվել է գրքի որոշ չափով ֆանտասմագորիկ մթնոլորտին: Այն փաստը, որ այդ սպանդը վերապրածներից մեկը հարություն է առնում,- ընդ որում` մենք այդպես էլ մինչև վերջ չգիտենք` հարությո՞ւն է նա առել, սպանվե՞լ է, թե՞ կենդանի է մնացել,- երկակիություն է առաջացնում, որը բնորոշ է ողջ դրվագին, և դա չափազանց հետաքրքիր է: Գ. Գ. Մ.- Մեքսիկայում, օրինակ, ոչ ոք չհավատաց, որ Էմիլիանո Սափաթան սպանվել է: Մ. Վ. Լ.- Ինձ թվում է` մենք արդեն պատկերացում կազմեցինք նյութի մասին, որի հետ աշխատում է գրողը. դա անձնական փորձն է, մշակույթի փորձը, պատմական և սոցիալական փաստերը: Ամենադժվար խնդիրը այդ նյութը, բոլոր այդ բաղադրիչները գրականություն, երևակայական իրականություն դարձնելն է: Գ. Գ. Մ.- Դա զուտ գրական խնդիր է: Մ. Վ. Լ.- Մի քիչ պատմիր լեզվի և արտահայտչամիջոցների ընտրության խնդիրների մասին, որոնք ծառացել են քո առաջ... Գ. Գ. Մ.- Խմդրեմ: «Հարյուր տարվա մենությունն» սկսեցի գրել, երբ տասնյոթ տարեկան էի: Մ. Վ. Լ.- Իսկ ինչո՞ւ չսկսենք քո առաջին գրքերից: Ամենաառաջին... Գ. Գ. Մ.- Առաջինը հենց «Հարյուր տարվա մենությունն» էլ եղել է... Սկսեցի գրել այն և հանկարծ զգացի, որ այդ բեռը չափազանց ծանր է: Ես ուզում էի պատմել այն նույն բաների մասին, որոնց մասին հենց նոր պատմում էի: Մ. Վ. Լ.- Դեռ այն ժամանակ, այն տարիքում ուզում էիր պատմել Մակոնդոյի պատմությո՞ւնը: Գ. Գ. Մ.- Ոչ միայն ուզում էի, այլև գրել էի առաջին պարբերությունը` այն նույնը, որով սկսվում է վեպը: Բայց հասկացա, որ այդ «բեռը» չեմ կարողանալու հաղթահարել: Ես ինքս չէի հավատում իմ պատմածին, բայց քանզի գիտեի, որ այդ ամենը ճշմարտություն է, հասկացա` իմ դժվարությունները զուտ տեխնիկական բնույթ ունեն. ես չէի տիրապետում գրական հնարքներին, ոճին, որպեսզի իմ պատմությանը հնարավոր լիներ հավատալ, որպեսզի այն ճշմարտանման դառնար: Այն ժամանակ ես դա թողեցի ու գրեցի չորս գիրք: Ինձ համար գլխավոր դժվարությունը միշտ եղել է անհրաժեշտ տոնայնությունը և շարադրելու ոճը գտնելը, որպեսզի ընթերցողը հավատար իմ պատմությանը: Մ. Վ. Լ.- Երբ տասնյոթ տարեկան էիր և մտահղացել էիր գրել այդ գիրքը, ինքդ քեզ, արդյոք, գրող զգո՞ւմ էիր, մարդ, որն իրեն կնվիրի բացառապես գրական զբաղմունքների: Մտածո՞ւմ էիր, արդյոք, որ գրականությունը կդառնա քո ճակատագիրը: Գ. Գ. Մ.- Մի իրադարձություն տեղի ունեցավ, որը, միայն հիմա եմ ես հասկանում, վճռորոշ դարձավ գրողական իմ ճակատագրում: Մենք, այսինքն` իմ ընտանիքը, Արակատակայից տեղափոխվեցինք, երբ ես ութ կամ տասը տարեկան էի: Մենք մեկնեցինք այլ վայր, իսկ երբ լրացավ իմ տասնհինգ տարին, մայրս պատրաստվեց գնալ Արակատակա, որպեսզի վաճառի տունը` այն նույնը` լի մեռելներով: Այդ ժամանակ ես նրան ասացի. «Ես քեզ հետ եմ»: Մենք գնացինք Արակատակա, և ես տեսա, որ այնտեղ ամեն ինչ առաջվա պես էր, միայն մի քիչ փոխված. բանաստեղծական տեղաշարժ էր ասես տեղի ունեցել: Ես համոզվեցի այն բանում, ինչում բոլորիս է հարկ եղել համոզվել. փողոցները, որ նախկինում լայն էին թվացել, հիմա դարձել էին նեղ, տներն այնքան բարձր չէին, որքան մենք պատկերացնում էինք, դրանք դարձյալ նույնն էին, բայց` ժամանակից ու դատարկ մնալուց մաշված, պատուհանների միջով մենք տեսնում էինք, տների ներսում ևս նույն կահավորությունն է, միայն թե տասնհինգ տարով հնացած: Դա մի շիկացած և փոշոտ ավան էր: Սարսափելի կեսօր էր, փոշին լցվում էր թոքերս: Այդ գյուղում մի անգամ որոշեցին ջրմուղ աշտարակ կառուցել, հարկադրված էին գիշերներն աշխատել, որովհետև ցերեկը հնարավոր չէր ձեռքը վերցնել շիկացած գործիքը: Ես ու մայրս այդ գյուղի միջով գնում էինք այնպես, ասես միրաժի միջով գնայինք. փողոցում ոչ մի շունչ չկար: Համոզված եմ, տեսնելով, թե ինչպես է ժամանակն անցել այդ գյուղի վրայով` մայրս նույն զգացումներն էր ապրում, ինչ ես: Մենք հասանք անկյունում գտնվող ոչ մեծ դեղատանը, այնտեղ նստած կար էր անում ինչ-որ մի սենյորա: Մայրս ներս մտավ, մոտեցավ այդ կնոջն ու հարցրեց. «Ինչպե՞ս ես, սանամեր»: Կինը բարձրացրեց գլուխը, նրանք գրկախառնվեցին և կես ժամ լաց եղան: Նրանք ոչ մի բառ չասացին իրար, միայն լալիս էին: Այդ պահին իմ մեջ միտք առաջացավ թղթի վրա պատմել այն մասին, ինչը նախորդել էր այդ տեսարանին... Մ. Վ. Լ.- Բայց մինչև գրել սկսելդ այլ գործերով ես զբաղվել, չէ՞: Սկզբում չէիր կարող ամբողջությամբ նվիրվել գրականությանը և լրագրությամբ էիր զբաղվում: Ինչպե՞ս էիր լրագրողի աշխատանքը զուգակցում գրականի հետ մինչ այն պահը, երբ գրեցիր «Հարյուր տարվա մենությունը»: Գ. Գ. Մ.- Դրանք ոչ մի կերպ չէի զուգակցում: Որովհետև լրագրությունը երկրորդական զբաղմունք էի համարում, միայն ապրուստի միջոց: Ես ուզում էի գրող դառնալ, իսկ ապրել պետք էր ինչ-որ մի այլ բանի հաշվին: Մ. Վ. Լ.- Ի՞նչ ես կարծում, այդ զուգահեռ գործունեությունը խանգարո՞ւմ էր քո կոչմանը, թե՞, ընդհակառակը, օգնում էր, խթանում, փորձդ էր ավելացնում: Գ. Գ. Մ.- Արի ու տես, որ երկար ժամանակ կարծում էի, որ օգնում է, բայց իրականում ցանկացած երկրորդական գործունեություն խանգարում է գրողին: Դու ուզում ես գրել, և մնացյալ ամեն ինչը խանգարում է քեզ, քեզ ճնշում է ինչ-որ մի այլ բան անելու անհրաժեշտությունը: Ես համաձայն չեմ այն բանին, երբ առաջներում ասում էին` գրողը պետք է անցնի փորձությունների միջով և աղքատության մեջ ապրի` լավ գրելու համար: Ես անկեղծորեն համարում եմ, որ գրողը շատ ավելի լավ է աշխատում, երբ նրա ընտանեկան և տնտեսական խնդիրներն ամբողջովին լուծված են` իհարկե, այն համեստ սահմաններում, որոնք հասանելի են մեզ` գրողներիս, և քանի դեռ նա լավ առողջություն ունի, և կնոջ ու երեխաների հետ կապված ամեն ինչ կարգին է, նա լավ կգրի: Սխալ է այն, որ տնտեսական վատ վիճակն օգնում է ստեղծագործությանը, քանզի գրողն ուզում է միայն գրել, ավելի լավ է, որ նրա այդ խնդիրները լուծված լինեն: Եվ դարձյալ` ահա թե ինչ. ես կարող էի որպես գրող ապրուստս ապահովել` ընդունելով թոշակները, ընդունելով նպաստները, օգնության բոլոր այդ ձևերը, որոնք հորինել են գրողների համար, բայց կտրականապես հրաժարվել եմ դրանցից և գիտեմ, որ այս հարցում իմ կարծիքը համընկնում է այն մարդկանց կարծիքների հետ, ում անվանում են նոր լատինամերիկյան գրողներ: Մենք գիտենք, որ գրողը չի կարող նպաստներ ընդունել` արժանապատվության զգացումից դրդված, ինչպես նաև այն հանգամանքից, որ ցանկացած օժանդակություն այսպես թե այնպես պարտավորեցնում է: Մ. Վ. Լ.- Ի՞նչ կարգի նպաստները: Որովհետև եթե գրողին կարդում են, պաշտպանում են, կերակրում են ինչ-որ մի հասարակությունում, դա նույնպես անուղղակի նպաստի ձև է: Գ. Գ. Մ.- Պարզ է, որ այստեղ բախվում ես մի շարք դժվարությունների, որոնք կապված են մեր լատինամերիկյան համակարգի հետ: Բայց դու և Կորտասարը, և՛ Ֆուենտեսը, և՛ Կարպենտիերը, և՛ ուրիշներ քսան տարի փորձում եք ապացուցել ձեր ճակատին կապտուկներ ավելացնելով, որ ընթերցողները մեզ լսում են: Մենք փորձում ենք ապացուցել, որ Լատինական Ամերիկայում մենք` գրողներս, կարող ենք ապրել ընթերցողների հաշվին, որ դա օգնության միակ ձևն է, որ մենք` գրողներս, կարող ենք ընդունել: Մ. Վ. Լ.- Ներկայումս շատ են խոսում լատինամերիկյան վեպի «բումի» մասին, ինչը, անկասկած, իրական փաստ է: Վերջին տասը կամ տասնհինգ տարում ինչ-որ հետաքրքրական բան տեղի ունեցավ: Նախկինում, ինձ թվում է, լատինամերիկյան ընթերցողը կանխակալ կարծիք ուներ լատինամերիկյան գրողի հանդեպ: Ընթերցողը մտածում էր` լատինամերիկյան գրողը վատ է արդեն այն պատճառով, որ լատինամերիկյան գրող է, եթե միայն վերջինս չէր ապացուցում հակառակը: Այժմ ճիշտ հակառակն է: Լատինամերիկյան գրողների ընթերցողների թիվն աճել է հսկայական չափով, լատինամերիկյան վիպասանները իսկապես զարմանալի լսարան են ձեռք բերել ոչ միայն Լատինական Ամերիկայում, այլև Եվրոպայում, Միացյալ Նահանգներում: Լատինամերիկյան վիպասաններին կարդում են և շատ բարյացակամ են արտահայտվում նրանց մասին: Ինչի՞ հետ է դա կապված: Ի՞նչ է տեղի ունեցել: Ի՞նչ ես կարծում: Գ. Գ. Մ.- Պատկերացրու` չգիտեմ: Ես պարզապես վախեցած եմ: Կարծում եմ` կա մի գործոն... Մ. Վ. Լ.- Կարծում ես, որ լատինամերիկյան վեպի վերելքը գլխավորապես կապված է այն բանի հետ, որ ներկայիս գրողներն առավել նպատակասլա՞ց են հետևում իրենց կոչմանը, այսինքն` ավելի շատ են տրվում... Գ. Գ. Մ.- Կարծում եմ` այն պատճառով, որի մասին մենք խոսում էինք քիչ առաջ: Մենք հասկացանք, որ ամենագլխավորը գրողական կոչմանը հետևելն է, և ընթերցողները դա նույնպես հասկացան: Այն պահին, երբ ի հայտ եկան իսկապես լավ գրքեր, հայտնվեցին նաև ընթերցողները. այնպես որ, կարծում եմ, դա ընթերցողների «բում» է: Մ. Վ. Լ.- Կուզենայի մի հարց ևս տալ` կապված այդ «բումի» հետ: Ակնհայտ փաստ է, որ այսօր ավելացել է ընթերցող հասարակությունը, և աճել լատինամերիկացիների հետաքրքրությունը իրենց երկրների գրողների հանդեպ: Որպես գրող` ի՞նչ ես մտածում այլ պատճառների մասին, որոնք արագացրել են արձակի վերելքը ամբողջ մայրցամաքում: Գ. Գ. Մ.- Ահա թե ինչ եմ մտածում. եթե ընթերցողը կարդում է ինչ-որ գրողի, ապա դա կարելի է բացատրել ընթերցողի և գրողի փոխադարձ նմանությամբ: Կարծում եմ` մենք ուղիղ նշանակետին ենք խփել: Մ. Վ. Լ.- Եվս մի բավական հետաքրքիր փաստ կա. այսպես ասած, «մոդայիկ» լատինամերիկյանհեղինակների մեծ մասն ապրում է արտասահմանում: Կորտասարն արդեն տասներկու տարիապրում է Ֆրանսիայում: Ֆուենտեսն ապրում է Իտալիայում, դու, եթե չեմ սխալվում, տասներկութե տասնչորս տարի ապրեցիր Կոլումբիայի սահմաններից դուրս: Կարելի է այլ օրինակներ ևսբերել: Բազմաթիվ մարդիկ այդ մասին հարցնում են հայտնի չափով անհանգստությամբ: Նրանցհուզում է այն հարցը, թե այդ գրողների կամավոր արտաքսումն այս կամ այն ձևով վնաս չի՞հասցնում իրականության պատկերմանը: Չի՞ աղավաղվում, արդյոք, հեռանկարը նրանցկտրվածության, իրենց երկրից հեռու գտնվելու հետևանքով: Արդյոք դա չի՞ հանգեցնում նրանցկողմից սեփական երկրի իրականության, թող որ չգիտակցված, աղավաղման: Գ. Գ. Մ.- Այդ հարցն ինձ Կոլումբիայում շատ անգամ են տվել, գլխավորապեսհամալսարաններում: Երբ ինձ հարցնում են, թե ինչու Կոլումբիայում չեմ ապրում, ես միշտպատասխանում եմ. «Իսկ ո՞վ ասաց, թե Կոլումբիայում չեմ ապրում»: Այսինքն` տասնչորս տարիառաջ իսկապես հեռացել եմ Կոլումբիայից, բայց շարունակում եմ այնտեղ ապրել, որովհետևհրաշալի տեղեկացված եմ երկրում տեղի ունեցող ամեն ինչի մասին. ես կապեր եմ պահպանումնամակների միջոցով, կարդում եմ թերթերը և միշտ իրազեկ եմ այն ամենին, ինչ տեղի է ունենումայնտեղ: Չգիտեմ, պատահակա՞ն է արդյոք, որ բոլոր «մոդայիկ» լատինամերիկյան վիպասաններն ապրումեն արտասահմանում: Կոնկրետ իմ պարագայում ես հաստատ գիտեմ, թե ինչու եմ նախընտրումարտասահմանում ապրել: Չգիտեմ` ինչպես է մյուս երկրներում, բայց Կոլումբիայում գրող եսդառնում միչև գրել սկսելը, այլ խոսքով` առաջին գրական ելույթից հետո, երբ տպագրում եսառաջին պատմվածքդ, և այն հաջողություն է ունենում, դու արդեն գրող ես: Դու ձեռք ես բերումակնածանքի փառապսակ, որը շատ է խանգարում աշխատել, բայց չէ՞ որ մենք բոլորս մինչև օրսպետք է ապրենք տարբեր այլ` երկրորդական զբաղմունքների հաշվին, քանի որ մեր գրքերը մեզգոյության միջոցներ չէին տալիս: Արտասահմանում գրողն այս առումով օգտվում է «անպատժելիությունից»: Փարիզում ես շշերիառևտուր էի անում, Մեքսիկայում` սցենարներ գրում հեռուստատեսության համար` առանցսցենարների անունը նշելու, այսինքն` անում էի այն, ինչը երբեք չէի անի Կոլումբիայում:Արտասահմանում, սակայն, ես հրաշալի եմ անում այդ բանը, քանի որ հայրենիքում ստույգչգիտեմ, թե ինչով եմ ապրում: Ես անում եմ այն ամենը, ինչը գրքեր գրելու համար հետաքրքիր է:Եվ աշխարհի որ մասում էլ լինեմ` կոլումբիական վեպ եմ գրում, լատինամերիկյան վեպ: Մ. Վ. Լ.- Ի՞նչ առումով ես քեզ լատինամերիկյան վիպասան համարում: Այն թեմաներիպատճառով, որոնք արծարծո՞ւմ ես: Քեզ տալիս եմ այս հարցը, որովհետև կարող էի վկայակոչել,ասենք, Բորխեսի օրինակը: Նրա ստեղծագործությունների մեծ մասում շոշափվում են թեմաներ,որոնք ոչ մի կերպ չի կարելի արգենտինական համարել: Գ. Գ. Մ.- Բորխեսի մեջ որևէ լատինամերիկյան բան չեմ տեսնում: Այդ հետևությանն եմ հանգել,քանի որ կողմնակիցն էի բավականին տարածված կարծիքի, թե Կորտասարը լատինամերիկյանգրող չէ: Ես լրիվ փոխում եմ իմ այս կարծիքը, որն ուրիշներին չէի ասում, երբ Բուենոս Այրես էիգնացել: Երբ ծանոթանում ես Բուենոս Այրեսին` այդ հսկայական եվրոպական քաղաքին, այնտպավորություն է քո մեջ ստեղծում, թե դու ապրում ես Կորտասարի գրքում, այլ խոսքով` այն, ինչըեվրոպականացված է թվում Կորտասարի մեջ, դա ամենաիսկական Բուենոս Այրեսն է: Այնտեղ եսայն տպավորությունն ունեի, թե Կորտասարի հերոսները հանդիպում են ամենուր, բոլորանկյուններում: Բայց ճիշտ այնպես, ինչպես համարում եմ, որ Կորտասարը խորապեսլատինամերիկյան գրող է, նույնը չեմ ասել Բորխեսի մասին... Մ. Վ. Լ.- Փաստի պարզ հաստատո՞ւմ է, թե բարձր գնահատական, երբ ասում ես, որ Բորխեսիստեղծագործությունն արգենտինական չէ կամ, ավելի ճիշտ, լատինամերիկյան արձակ չէ, որ դակոսմոպոլիտ գրականություն է, որը պատմական արմատներով խորանում է... Գ. Գ. Մ.- Կարծում եմ, որ իրականությունից հեռացող գրականություն է: Բորխեսի առնչությամբահա թե ինչ է տեղի ունենում ինձ հետ. նա այն հեղինակներից մեկն է, որոնց ես բոլորից շատ եմկարդում և բոլորից շատ եմ կարդացել, և ով ինձ, թերևս, ամենաքիչն է դուր գալիս: Բորխեսինկարդում եմ նրա արտասովոր խոսքի վարպետության պատճառով. նա սովորեցնում է գրել,այսինքն`
loading...
«Երևանյան բեսթսելեր». «Թակարդ» վեպն առաջին հորիզոնականում է «Թակարդ»-ի թակարդում Կարելիությունից անդին. Աշոտ Աղաբաբյանի «Թակարդ» գրքի մասին. armtimes «Բուկինիստի» տնօրեն Խաչիկ Վարդանյանը՝ Աշոտ Աղաբաբյանի «Թակարդ» վեպի մասին Սա՞ է հայրենիքի գնահատանքը լեգենդար հետախույզին Բարի տարեդարձ, սիրելի գրող Բոլոր զինվորականները կկրեն «Աշոտ Երկաթ» խաչ-կրծքանշանը Փաշինյանը տիկնոջ հետ այցելել է Մանսուրյանին Նիկոլ Փաշինյանի և գրող Աշոտ Աղաբաբյանի վեպերը՝ հոկտեմբերի բեսթսելլերներ Հայտարարություն ՀՀ նախագահի մրցանակի մասին «Բարսելոնա» - «Ինտեր». ուղիղ հեռարձակում Արծրուն Պեպանյանի նոր գիրքը Ջասթին Թրյուդոն Հայաստանում կանադական ընկերություններին հետաքրքրող ներդրումների մեծ ներուժ է տեսնում Հայաստանում լինելու է ամենածավալուն համաներումը. Արտակ Զեյնալյան Ֆրանսիան երբե´ք չի մոռանա և կպայքարի ճանաչման համար. Մակրոնի գրառումը Հայոց ցեղասպանության թանգարան- ինստիտուտի հուշամատյանում Հավատարիմ ենք մեզ միավորող կապերին, որոնք բնորոշվում են «Ապրել միասին Ֆրանկոֆոնիայում» գաղափարախոսությամբ. ՀՀ վարչապետի ելույթը Ֆրանկոֆոնիայի գագաթնաժողովի մասնակիցները ջերմ ծափահարություններով ողջունեցին Շառլ Ազնավուրի հավերժական ներկայությունը Հայաստանը ԼՂ հակամարտության կարգավորման բանակցային գործընթացի փոփոխության հարց չի դնում. Նիկոլ Փաշինյան Հույս ունեմ հաստատվել Հայաստանում նվիրվելու համար ծրագրերին, որ հայրս նախաձեռնել էր այնտեղ. Նիկոլա Ազնավուր Թունավորման վարկած. ՌԴ ՔԿ-ն նորից կուսումնասիրի գործարար Լևոն Հայրապետյանի մահվան հանգամանքները Աշոտ Աղաբաբյանը «Քննարկում» հաղորդաշարի հյուրն է. ուղիղ եթեր
Այսօր Այս շաբաթ Այս ամիս
website by Sargssyan